Onderpresteren op school – je niet gezien voelen

onderpresteren-puberOnderpresteren op school is meestal een probleem van ‘je niet gezien voelen’. Het is dus niet het resultaat van aangeboren luiheid, maar een emotioneel probleem. Onderpresteerders passen zich aan aan wat zij denken dat de norm is – in de ogen van de groep of de onderwijskracht. Daarbij komen hun interesses, talenten, gevoelens en behoeften in het gedrang.

In dit artikel leg ik uit hoe dat zit, en wat onderwijskrachten kunnen doen.

Wat is onderpresteren?

Wat is onderpresteren? Simpele vraag, simpel antwoord, zou je zeggen. “Onderpresteren is minder presteren dan men kan.” Dit is de woordenboekdefinitie van de onderpresteren uit Van Dale online. So far so good. Maar er is meer…

Hoe ontstaat onderpresteren op school?

Het is belangrijk om te begrijpen waar het onderpresteren vandaan komt. Voor zover ik kan zien, komt onderpresteren (bijna?) nooit zomaar uit de lucht vallen. Onderpresteren is niet iets aangeborens, geen gevolg van aangeboren luiheid. Veeleer ligt de oorzaak op emotioneel terrein: je niet prettig voelen.

Onderpresteren heeft dus te maken met emoties: emoties die ontstaan in de thuissituatie of op school. Bij de cliënten van Wijkunnenmeer ontstaat onderpresteren altijd door emoties op school. Daarover gaat ook dit artikel.

Onderpresteren op school is een poging tot aanpassen

Onderpresteren dat op op school ontstaat, heeft als reden dat een leerling zich niet veilig voelt in de klas: niet gezien en niet geaccepteerd zoals hij of zij nu eenmaal is.

Onderpresteren op school is het gevolg van een poging tot aanpassen aan wat de leerling denkt dat acceptabel is: voor de medeleerlingen of de onderwijskracht.

De onderpresteerder voelt druk om zich aan te passen aan de groep en/of aan de normen van de docent. De problemen ontstaan dus doordat onderpresteerders op school niet laten zien wie ze zijn.

onderpresteren puber Onderpresteren is een beschermingsmechanisme tegen (groeps)druk

Onderpresteren is dus een kwestie van het groepsproces in de klas. Het is een beschermingsmechanisme tegen echte of vermeende druk, die uitgaat van de medeleerlingen of de onderwijskracht.

Onderpresteerders zetten als het ware een masker op en gaan toneelspelen om zich anders voor te doen dan zij zijn. Dit doen zij, omdat zij het gevoel hebben dat zij ‘anders’ zijn. En dat wat zij kunnen of leuk vinden, niemand interesseert. Of gewoon omdat het eng is, je in de klas te te laten zien, je nek uit te steken.

Onderpresteren op school is verbergen van je interesses, talenten, gevoelens en behoeften

Onderpresteerders laten hun interesses en talenten niet (meer) zien. Onderpresteerders laten ook niet zien wat het vervolgens met hem of haar doet, om te zwijgen over wat zij kunnen of wat hen bezighoudt. Wellicht verbergen ze dat ook voor zichzelf. Zo verliezen onderpresteerders het contact met hun gevoelens en behoeften.

Kortom: bij het aanpassen aan de echte of vermeende groepsnorm gooit een onderpresteerder tegelijkertijd zijn/haar interesses, talenten, gevoelens en behoeften overboord. Het vervelende is dat het onderpresteren op een gegeven moment een soort vaste gewoonte wordt, die zich niet meer beperkt tot schoolsituaties. Het doortrekt het hele leven.

Je zou kunnen zeggen dat onderpresteren dus aan je wezen raakt.

Aanpassen bij onderpresteren op school lukt soms wel, soms niet

Bij een aantal kinderen lukt ogenschijnlijk de aanpassing aan de ‘norm’. Een levendig, creatief meisje dat thuis de mooiste kunstwerkjes maakt en haar ouders de oren van het hoofd vraagt over allerlei ‘volwassen’ onderwerpen, verandert op school in een dromer – die meestal het raam uit kijkt, en bij schoolwerk gemiddeld presteert.

Anderen lukt de aanpassing niet. Ze knallen als het ware uit het keurslijf en worden opstandig, lastig. Zó vervelend dat juf misschien wel denkt aan ADHD of aan een ODD. Dit gaat ten koste van het leren. Of ze worden depressief. Als jonge kinderen al flirten met de dood, is er in mijn ervaring, altijd onderpresteren in het spel.

depressieOnderpresteren is een symptoom van een psychisch en emotioneel probleem

Niet laten zie wie je bent, gaat nog vooraf aan niet-presteren. Daarom mijn stelling: onderpresteren dat op school ontstaat, is een symptoom van een psychisch en emotioneel probleem: je niet gezien voelen.

Van kwaad tot erger: typen onderpresteerders: 

Op grond van jarenlange ervaring in de vorm van observaties, interviews en literatuuronderzoek hebben Betts & Neihart (1988; 2010) profielen van onderpresteerders opgesteld. Zij onderscheiden 5 ‘typen’. Deze profielen zijn bijvoorbeeld te downloaden op de website van het informatiepunt Onderwijs en Talentontwikkeling van de Stichting Leerplanontwikkeling (SLO). Hier kun je zien hoe een onderpresteerder steeds verder kan ‘wegzakken’ – tot aan uitval toe (thuiszitten: dat maakt echt niet vrolijk). Ik ga er in een later blog dieper op in, met voorbeelden.

Onderpresteren als recept voor een ongelukkig leven

Dat langdurig onderpresteren een recept kan zijn voor een ongelukkig leven, moge duidelijk zijn. Het is voor niemand goed om altijd een masker te dragen. Dit kan er bijvoorbeeld gebeuren:

  • Onderpresteren kan leiden tot een hulpeloze, afhankelijke houding zonder initiatief. Dit geldt voor zover onderpresteerders er op gericht zijn en blijven, zich aan te passen aan wat een ander wil.
  • Of een kind groeit op tot een gefrustreerde volwassene, vol wrok naar de maatschappij, die hem al die jaren gedwongen heeft mee te draaien in een systeem waar hij/zij zich niet thuis voelde.
  • Of… ik kan erover meepraten. Na een jeugd als onderpresteerder (braaf, aangepast meisje en succesvolle leerling), was ik jarenlang zeer depressief. Ik had geen idee waar die depressie vandaan kwam… Ik voelde me eigenlijk alleen maar schuldig dat ik niet vrolijker en tevredener was.

onderpresteren kleuterOnderpresteren bij hoogbegaafden start vaak in de kleuterklas

Er is onderzoek gedaan naar de vraag hoelang het duurt voordat een hoogbegaafd kind op school gaat onderpresteren. Naar andere groepen is voor zover ik weet geen onderzoek gedaan.

Bij hoogbegaafden begint onderpresteren op school meestal in de kleuterklas. Zij wachten gemiddeld slechts 6 (!) weken af of ze voor hun gevoel ‘gezien’ worden. Daarna verdwijnen ze in de aanpassing. Dan begint het onderpresteren en dan ‘ben je ze als onderwijskracht kwijt’.

Dan is het heel lastig om ze nog te zien voor wie zij zijn, en ook om ze weer ‘fluitend aan de gang’ te krijgen. Want zij zijn heel goed in het verbergen van hun interesses, talenten, gevoelens en behoeften.

Onderpresteren stoppen: een taak voor de school, samen met ouders

Onderpresteren op school gaat meestal van kwaad tot erger. De hiaten in kennis en vaardigheden worden steeds groter. Dit heeft weer gevolgen op emotioneel gebied. Een onderpresteerder gaat zichzelf op de duur ‘dom’ vinden. Daarom is het zaak in een zo vroeg mogelijk stadium in te grijpen, liefst op de basisschool. En voorkómen is beter dan genezen!

Aangezien onderpresteren ontstaat in relatie tot de klas en de onderwijsgevende, is het stoppen van onderpresteren in de eerste plaats een taak voor de school. Lastig is hierbij dat onderpresteren op school bijna niet zichtbaar is: het is immers een beschermingsmechanisme. Dat zal een (jong) kind niet zomaar opgeven. En uit eigen ervaring weet ik dat het vervolgens een gewoonte wordt. Op een dag weet zelfs het kind niet beter….

Daarom is het nodig dat scholen ouders serieus nemen. Als die rapporteren dat het kind zich thuis heel anders gedraagt dan op school, is dit een alarmsignaal. Verschil in gedrag thuis en op school is (naast ‘onverklaarbare’ buikpijn) een van de duidelijkste tekenen van onderpresteren! Daarnaast kunnen ouders zelf ook een heleboel doen (zie ook de links helemaal onderaan deze pagina)!

Hoe stop je onderpresteren op school?

Ik benadruk nog maar eens het punt dat ik net maakte: scholen, luister alsjeblieft naar ouders. Alleen in samenwerking tussen ouders en school is onderpresteren te zien – en dus te stoppen!

Daarnaast is belangrijk:

Zorgvuldig pedagogisch handelen:

  • Zorg dat het groepsproces veilig is
  • Benader leerlingen respectvol en empathisch.
  • Zorg zoveel mogelijk dat je elke kind ziet als wie hij of zij is. . Daartoe dien je een goed beeld te hebben van wie degenen zijn die in de gevarenzone zijn om te gaan onderpresteren op school (de creatief begaafden). Hierover volgt een apart blog.
  • Op tijd signaleren en bijsturen. Misschien is het eens tijd voor onderpresteerprotocollen?
  • Kijk ‘verder dan je neus lang is’: is deze leerling wel wat hij/zij lijkt? Komt eruit wat erin zit? Een eenmaal gemeten IQ verdampt niet zomaar, ook als de slimheid van het kind op school niet te zien is! IQ is aangeboren, onderpresteren niet.
  • Leg niet de schuld bij de leerling. Onderpresteren op school is ten diepste een probleem van ‘je veilig voelen’. Daarom ligt een groot deel van de verantwoordelijkheid bij de school.

Structureren en helpen met HOE

  • Besteed veel aandachtaan structuur in de les en aan leren leren. Ook dit heeft te maken met hoe onderpresteerders over het algemeen in elkaar zitten (en waar nog een blog over volgt). Zij hebben vaak het probleem dat zij niet weten HOE het leerwerk aan te pakken. Als leerlingen weer grip krijgen op het schoolwerk, heeft dat direct een positieve invloed voor het zelfbeeld. Zo wordt een spiraal omhoog ingezet.

Let op!

Aangezien onderpresteren op school in de eerste plaats een kwestie is van ‘je veilig voelen om jezelf te zijn’, gaat pedagogiek voor didactiek en ‘inhoud’ van de lessen.

Meer tips voor scholen én ouders vind je elders op mijn site:

Deze teksten zijn oorspronkelijk gepubliceerd in Signaal. Signaal wordt uitgegeven door Pharos, de landelijke vereniging van ouders van hoogbegaafde kinderen. De inhoud van deze artikelen is echter relevant voor ouders en opvoeders van alle onderpresteerders, plus degenen die hen lesgeven.

9 Responses to Onderpresteren op school – je niet gezien voelen

  1. Boeiend stuk. Ik mis de rol van ouders hierin. Zij kunnen de leerkracht vertellen hoe het kind als baby , peuter was. Ook kan meerbegaafdheid te zien zijn in de kindertekening.

    • Hoi Geke, dank voor je reactie. Klopt helemaal, de rol van ouders was even uit het zicht (ik was helemaal gefocust op scholen). Weet je wat: ik voeg bij tips voor scholen toe: luisteren naar ouders. Verschil thuis en op school is immers een duidelijk symptoom van onderpresteren. Wat betreft de tekening: ik ben daar minder in thuis dan jij – daarvoor verwijs ik graag iedereen naar jouw site: http://www.gekedelange.nl/

  2. Hoi, wat een prachtig stuk. Ik ben zelf onderpresteerder en tegelijkertijd ook een vechter, toch is t er nooit uitgegaan. Mijn dochter is er nu ook 1, wat ik vermoedde. Heb een wisck3 iq test af laten nemen. t-Havo advies kwam eruit. De school vindt dat ze niet hoger dan vmbo b advies aankan. Van t concept onderpresteren hebben ze nooit gehoord.
    School in hartje amstelveen!

  3. Wat een mooi stuk. Toch ook een vraagje: onze zoon laat thuis heel ander gedrag zien, dan op school. Thuis kan hij enorm ontploffen en enorm boos worden, terwijl op school is hij heel meelevend, wil iedereen helpen.
    Het gedrag is echt 180 graden anders. Is dit ook wat je bedoelt met een alarmsignaal?

    • Hoi Wendy,
      Dank voor je compliment. Ja, dat verschil is volgens mij het belangrijkste alarmsignaal, naast onverklaarbare buikpijn. Als een kind op school anders is dan thuis, zie ik dat als teken van stress. Zeker als het, zoals bij jullie, 180 graden anders is. Ik ga daar nog eens een blog over schrijven. Hier een voorproefje. Ken je de kwaliteitenkwadrant van Ofman? Daarin is sprake van een kwaliteit, een valkuil en een allergie. Als iemand in zijn kracht staat, zie je de kwaliteit; onder stress vertoont iemand het gedrag van de valkuil – en nu komt het: onder megastress, vertoont iemand het gedrag van zijn/haar allergie.
      Andersom geredeneerd, is dus gedrag dat ‘absoluut niet bij het kind past’, een teken van megastress. Volgens mij kun je in het algemeen zeggen dat een kind in rust, ‘helemaal zichzelf’ is, dus in zijn/haar kracht staat. Dat is over het algemeen (mogen we aannemen): thuis. Daaruit volgt dat het 180-graden-anders-gedrag veroorzaakt wordt door stress op school.
      HELAAS:
      Ik heb net gisteren weer ervaren dat een docente dit oprecht totaal anders zag: zij vertelde met een rood hoofd dat het haar zo frustreert als ouders zeggen: zo kennen we ons kind helemaal niet. Terwijl zij toch ook niet gek is, dat gedrag echt ziet… Zij voelde zich door ouders totaal niet gezien of serieus genomen…
      Maar naar mijn mening maakte zij toch een denkfout. Zij ging uit van ‘what you see is what you get’ Zij dacht écht dat het gedrag dat zij bij ‘lastige’, ongemotiveerde en/of uitvallende kinderen ziet, is hoe het betreffende kind (ook) ís. Wat dus volgens mij niet klopt.
      Volgens mij maakt dít dat scholen vaak aanraden het kind te laten testen op AD(H)D, ASS etc. Zij willen weten (door een deskundige laten checken) of ze gelijk hebben. Maar wat ze hiermee eigenlijk doen, is dat ze in de eerste plaats de oorzaak van het gedrag in het kind zoeken en niet bij het schoolsysteem of bij hun eigen optreden.

      • Precies zo!! Mijn zoon kreeg met 8 jaar diagnose adhd. Was snel verveeld en wilde meer meer meer.. zie mijn andere bericht over hoe het nu gaat.. triest gewoon!

  4. Wat een mooi stuk. Tranen gelaten… Wij zijn al jaren op zoek naar een oplossing voor school. Mijn zoon zit in 2 vwo maar loopt vast. Diep ongelukkig. Cito score 550. Iq test (hoog)begaafd maar nu zit hij al maanden thuis. School wil hem terug naar school hebben. Afstromen of doorleren. Ik wil hulp. Hij is zichzelf niet. Sociaal doet hij het prima maar zodra het over school gaat wordt hij letterlijk ziek!! Heb jij tips welke kant we op kunnen. Ben moe van het verdedigen..

    • Hoi Corina,
      Hier het korte antwoord. mail me als je meer wilt weten.
      Helaas ben je de enige niet. Meerdere van mijn leerlingen zitten in hetzelfde schuitje. Ik denk dat het wellicht het beste is om aan te sturen op volledige vrijstelling van de schoolplicht. Politiek niet zo handig omdat hij dan als thuiszitter niet meer wordt meegeteld, maar voor hemzelf nu, denk ik, het beste. Rust om de schooltrauma’s te verwerken (en zorgen dat ze niet meer verergeren). En dan individueel onderwijs (of in kleine groep gelijkgestemden) via IVIO met externe begeleiding op kosten van het samenwerkingsverband (Miep-ziek-constructie: motie Rog-Ypma, https://www.google.nl/search?q=motie+rog+ypma&oq=motie+rog+ypma&aqs=chrome.0.69i59j69i61.3781j0j4&sourceid=chrome&ie=UTF-8 eerste link). Mijn handen jeuken! 🙂
      Traumaverwerking kan regulier: EMDR, complementair (energetische therapie) of iets er tussenin: ik denk aan reflexintegratie, MNRI. Of kijk ook eens op de site van mijn collega Carla Westerbeek van Ethologica. Je kunt haar ook bellen…

Plaats een reactie

MENU